گوسفند

هوالمحبوب

موضوع طرح : پرورش گوسفند

گرداورنده: زهرا - ش

تاریخچه

گوسفندان در زمره نخستین حیواناتی هستند که توسط انسان اهلی شده اند. مشاهدات دیرینه شناسی نشان می دهد که اهلی شدن این حیوانات در زمانی حدود 7000 سال قبل از میلاد مسیح اتفاق افتاده، این حیوانات اهلی منبع تأمین گوشت،شیر،روغن،پوست،پشم و کود برای اهالی آسیای غربی و مردم ساکن در شرق اروپا بشمار می رفتند .


جایگاه گوسفند و بز در رده بندی جانوری

گوسفند از جنس Ovis و از خانواده Bovidae بوده، در خطوط ذیل موقعیت گوسفند در تاکسونومی جانوری ارائه شده .
این حیوانات در سلسله جانوران Animalkingdom قرار می گیرند. یکی از 21 شاخه سلسله جانوران ،شامل مهره داران Vertebrata ، رده پستانداران Mammals و یا جانوران خونگرم که زنده زا بوده و بوسیله شیری که از غدد پستانی ترشح می شود،مدتی نتاج خود را تغذیه می کنند، راسته زوج سمان، شامل پستانداران شاخدار بوده و بالاخره خانواده گاوسانان Bovidae ،نشخوارکنندگان دازای جفت با کوتیلدون های فراوان Polycotyledonary plancenta و شاخه های بدون انشعاب بوده، در این حیوانات پدیده شاخ اندازی(ترمیم شاخ) مشاهده نمی شود .
جنس گوسفند Ovis شامل کلیه نژادهای گوسفند اهلی و اکثر انواع وحشی آن می باشد که دارای شاخهای حلزونی شکل روییده از پس سر می باشند. گونه گوسفند اهلی Ovis areis نام دارد .

Kingdom جانداران سلسله

Chordata طنابداران شاخه

Vertebrata مهره داران زیر شاخه

Mammalia پستانداران رده

Placentalia جفت داران زیررده

Artiodactyla زوج سمان راسته

Ruminantia نشخوارکنندگان زیرراسته

Bovide شاخداران خانواده

Caprinae شبیه گوسفند و بز زیر خانواده

Ovis&Capra گوسفند و بز جنس

Ovisaeris& hircus گوسفند و بز اهلی گونه



نمودار گوسفند و بز در رده بندی جانوری



قدمت و منشأ گوسفند

طبق مدارک و شواهدی که از زمانهای قدیم ( 7 تا 9 هزار سال قبل از میلاد مسیح ) بدست آمده اند، گوسفند قدیمی ترین حیوانی است که بدست بشر اهلی شده است. اهلی کردن گوسفند درعصر نوسنگی (عهد حجر) به منظور تأمین گوشت آغاز شد. غرب و جنوب غربی آسیا مهمترین مکان اهلی شدن گوسفند محسوب می شوند .
گوسفندان وحشی اروپا و آسیا که منشأ گوسفندان اهلی می باشند به گله های وحشی موفلون و اوریال آسیایی تعلق دارند. دو نوع گله وحشی از نژاد موفلون وجود دارد که در آسیا و اروپا زندگی می کنند. موفلون آسیایی کوچکترین گوسفند وحشی است و نام علمی آن اویس اورینتال( Ovis orientalis )، و نام علمی موفلون اروپایی اویس موزیمون(Ovis miusimon ) می باشد .
نام علمی اوریال آسیایی اویس وینی(O. vignei ) است. به عقیده تعدادی از محققین اجداد گوسفندان پشمی به گروه اوریال و گوسفندان مودار به گروه موفلون در غرب آسیا تعلق دارند. نژاد اوریال آسیایی بومی دشت های مرکزی است و بر خلاف موفلون ها، کمتر به ارتفاعات و کوهستان ها روی می آورد و به شکل گله های بزرگ زندگی می کند. اکثر نژادهای گوسفند از اعقاب اوریال آسیایی می باشند .
بر اساس نظریه برخی از مورخین،آریایی ها اولین قومی بودند که به اهلی کردن گوسفند پرداختند، به طوری که می توان سرزمین ایران را مهد اولیه گوسفند به شمارآورد. گوسفندانی که امروزه در سواحل بحر خزر(مازندران ) وجود دارند و به نام محلی گوسفند دم دار زل معروف هستند احتمالاً از نتاج مستقیم گوسفندان اولیه ای می باشند که توسط آریایی ها در این سرزمین پرورش داده می شده است .


تأثیر اهلی شدن در شکل ظاهری گوسفند

اهلی شدن گوسفند در شکل ظاهری آن تأثیر گذار بوده است. تغییر شرایط محیط زیست، دخالت انسان در نحوه پرورش و جهش(موتاسیون) مهمترین عوامل مؤثر در دگرگونی جثه و شکل ظاهری حیوانات در طول زمان بوده اند .
در شرایط وحشی، گوسفندان فقط دارای مو بودند که به دو صورت موهای ضخیم و بلند و موهای کوتاه و ظریف، حیوان را در مقابل سرما و یخبندان محافظت می کردند. در بررسی نمونه های پوست گوسفندان اولیه، مشاهده شده که به تدریج تعداد فولیکول های اولیه که مولد تارهای درشت و ضخیم هستند کاهش یافته و در مقابل تعداد فولیمول های ثانویه که از آن ها تارهای ظریف تولید می شود، به سرعت افزایش یافته است. به دنبال تولید نخ و رونق صنعت ریسندگی، انتخاب گوسفندان دارای تارهای ظریف جهت تولید مثل افزایش یافت. به این ترتیب، از گوسفندان مو دار، نژادهای پرورش یافتند که پشم(اولیه) تولید می کردند .
تمامی گوسفندان وحشی دم کوتاه بوده و فاقد دنبه یا نیم دنبه هستند. گوش آویخته نیز از ویژگی های اهلی شدن است. حجم جمجمه در نوع اهلی کوچکتر است. در مقایسه با گوسفند وحشی، میزان باروری در نوع اهلی بالاتر و سن بلوغ پایین تر است. در گوسفندان وحشی، فحلی سالی یکبار و آن هم تنها در اواخر پاییز اتفاق می افتد در حالی که گوسفندان اهلی پلی استروس فصلی می باشند .

اهمیت گوسفند در دامپروری
اهمیت و ارزش گوسفندداری بخاطر بر خورداری این حیوان از ویژگی های زیر است :
1-قدرت سازش در مقابل شرایط اقلیمی:
قدرت خارق العاده این حیوان از نظر انطباق پذیری با شرایط مختلف محیطی و تنوع اکولوژی، پرورش گوسفند را در سراسر جهان و ایران امکان پذیر کرده است. به طوری که در محیط های با حرارت زیاد پوشش بدن آن یا به شکل پشم ضخیم مثل گوسفندان ایرانی و یا به شکل پشم ظریف مانند مرینوس است. در پشم ضخیم تارها از هم جدا بوده و تبادلات هوا به خوبی صورت می گیرد در نتیجه عمل تعرق و تبخیر بدن را سرد می نماید. همچنین پشم کاملاً ظریف و به هم فشرده اولاً انرژی حرارتی بر اثر تابش خورشید را دفع می نماید و ثانیاً مانع تبادل حرارت از خارج به داخل می گردد. علاوه بر این در محیط های گرم و خشک جثه کوچک، دست و پاهای بلند و دنبه باعث افزایش مقاومت حیوان در برابر گرما می گردد. دنبه منبع ذخیره انرژی و آب متابولیکی است. از طرف دیگر در محیط های سرد جثه گوسفند درشت تر بوده و نسبت سطح به حجم کمتر شده و در نتیجه حرارت بدن کمتر دفع می گردد. در این شرایط حیوان برای حفظ گرمای ایجاد شده در بدن، چربی را در زیر جلد و اطراف بدن به صورت عایق ذخیره می کند .
2-توقع کم در مقابل مواد غذایی:
گوسفند قادر است بین نباتات علوفه ای با الیاف خام زیاد، غنی ترین قسمت های آن را جدا نموده و مورد استفاده قرار دهد. همچنین می تواند با ذخیره چربی در اعضای مختلف بدن (بویژه در دنبه) در فصل فراوانی علوفه تغییرات فصلی علوفه و خشکسالی را راحت تر از سایر حیوانات تحمل کند.
3-قدرت راهپیمایی و تحرک :
این صفت در نقاطی که شرایط ییلاق و قشلاق وجود دارد و یا میزان علوفه تابع تغییرات فصلی است اهمیت دارد .
4-تولید پشم :
ذخیره سازی و حمل و نقل پشم نسبت به سایر فراورده های دامی راحت تر است. همچنین چربی خالص پشم بنام لانولین در صنایع آرایشی حایز اهمیت است .
طبقه بندی گوسفندان ایران

هدف از پرورش گوسفند در ایران به ترتیب شامل تولید گوشت، شیر، پشم و پوست است. دلیل بالا بودن مصرف گوشت گوسفند و در نتیجه اهمیت پرورش آن در ایران را می توان وضعیت جغرافیایی و شرایط آب و هوایی، وجود مراتع با درجات مختلف، ذائقه و فرهنگ مردم ایران دانست .
گوسفندان ایران در ردیف گوسفندان با پشم ضخیم قرار دارند و همگی به استثنای گوسفند زل و قره گل جزء گوسفندان دنبه دار می باشند. بیشترین جمعیت گوسفند ایرانی مربوط به نژاد بلوچی است و نژادهای مغانی، لری و قزل نیز دارای جمعیت زیادی در ایران هستند. نژاد گوسفند بلوچی بومی مناطق کویری ایران است. محل اصلی پرورش این نژاد در استان سیستان و بلوچستان، قسمت جنوبی استان خراسان و بخش هایی از استان کرمان و یزد می باشد. این حیوان نسبت به کم آبی مقاوم است و قدرت راهپیمایی زیادی دارد. به علت رشد سریع پشم در این نژاد چیدن آن در دو نوبت بهار و پاییز انجام می شود و پشم آن دارای کیفیت نسبتاً خوبی است .


از نظر توزیع و پراکندگی گوسفندان در ایران استان های خراسان، آذربایجان و مازندران بیشترین و استان های یزد، بوشهر و هرمزگان کمترین سهم از جمعیت گوسفند در کشور را دارا می باشند .



طبقه بندی بر اساس وجود یا عدم وجود دنبه، رنگ بدن و وزن بلوغ



1) دنبه دار 2) نیمه دنبه 3) بدون دنبه (دم دار)



1) دنبه دار: به دو صورت رنگین و سفید وجود دارد .رنگین به سه قسمت سنگین مانند : شال، قزل، افشاری و مهربان ، متوسط مانند: فراهانی و مغانی ، سبک مانند: سنگسری، زندی و کردی . سفید نیز به سه قسمت سنگین مانند: لری، بختیاری، سنجابی ،متوسط مانند: ماکویی و کرمانی ،سبک مانند: کلکوهی، بلوچی و نائینی وجود دارد .


2) نیمه دنبه : قره گل و دالاق( متوسط جثه )



3)بدون دنبه (دم دار ) : زل ( کوچک جثه )

طبقه بندی گوسفندان بر اساس محصول تولیدی:

الف) نژادهای پوستی: شامل گوسفندان قره گل خراسان، قره گل شیراز(گبوده شیراز) و گوسفند زندی.
ب) نژادهای گوشتی: گوسفند بختیاری شامل، قزل، مغانی، کردی، مهربان،بهمئی و لری.
ج) نژادهای پشمی: گوسفند بلوچی، فراهانی، ماکویی، کلکوهی و کرمانی.


ساختمان و تأسیسات پرورش گوسفند

شرایط محل
1) زمین مورد نظر جهت احداث، کمی بلند تر از زمین های اطراف باشد تا از جمع شدن آب باران جلوگیری شود.
2) زمین های واقع در شیب های تند مناسب نیست.
3) محل جایگاه باید رو به آفتاب و بر خلاف جهت وزش بادهای موسمی ساخته شود.
4) به مرتع نزدیک و دارای منبع آب آشامیدنی باشد.
5) از سایر تأسیسات و مراکز فاصله مناسب رعایت گردد .

دما
اصولاً گوسفندان نسبت به دمای بالای محیط ، کوران و رطوبت هوا حساسیت بیشتری دارند. وجود پوشش پشمی در سطح بدن گوسفند موجب می شود ، حیوان افت سریع درجه حرارت محیط را تحمل کند . درجه حرارت مناسب برای میش و قوچ 15-13 درجه سانتی گراد و برای بره ها تا پایان شیرخوارگی 27-24 درجه سانتی گراد می باشد .



تهویه
در فصل زمستان برای هر رأس میش حدود 6 متر مکعب و برای بره های پرواری 3 متر مکعب در دقیقه هوای تازه احتیاج است. این میزان در فصل تابستان افزایش می یابد .
تهویه به دو صورت طبیعی و مصنوعی انجام می گیرد. اهمیت تهویه طبیعی در جایگاه های باز است. در جایگاه بسته از وسایل زیر می توان استفاده کرد:
1)استفاده از هواکش: در جایگاه های دارای ظرفیت زیاد گوسفند و تراکم زیاد دام در واحد سطح باید از هواکش استفاده نمود. ظرفیت مناسب هواکش ها در فصل زمستان 6 متر مکعب برای هر رأس میش توصیه شده است. برای جلوگیری از جریان یک طرفه هوا و ایجاد کوران نباید پنجره ها در مقابل هواکش ها نصب شوند.
2)استفاده از پنجره های تهویه: در این روش پنجره های بزرگ و درب های جایگاه در دیوار جنوبی و پنجره های کوچک مصنوعی تهویه در دیوار شمالی نزدیک به سقف( در ارتفاع 2 متری از کف) نصب می گردند. تعداد ابعاد پنجره های جنوبی با در نظر گرفتن نور مورد نیاز ،7-5 درصد مساحت کف جایگاه در نظر گرفته می شود .
3)استفاده از هواکش های طبیعی در سقف جایگاه: برای این منظور علاوه بر پنجره های جنوبی، به ازای هر 10 متر مربع مساحت کف باید یک عدد لوله سیمانی به قطر 25- 20 سانتی متر در سقف نصب کرد .
باید توجه داشت باد شدید و کوران گوسفندان را رنج می دهد ، بنابراین باید دقت شود پنجره های جایگاه در جهت باد های شدید واقع نگردد .

رطوبت
مقدار رطوبت نسبی در محیط به درجه حرارت هوا بستگی دارد. هر قدر رطوبت نسبی بیشتر باشد ، تحمل گرما برای گوسفندان مشکل تر می شود. رطوبت مناسب برای جایگاه گوسفندان 60 درصد و مقدار حداقل و حداکثر آن 50 و 75 درصد است. برای جلوگیری از زیاد شدن رطوبت جایگاه اقدامات زیر ضروری است:
1)عدم تراکم بیش از حد دام ها در واحد سطح
2)استفاده از جیره غذایی متعادل از لحاظ انرژی، پروتئین و مواد معدنی
3)استفاده از تهویه مناسب
4)استفاده از گچ، آهک در بستر
نور
نور آفتاب به دلیل خاصیت ضدعفونی کنندگی برای ساختمان های دامپروری لازم است. برای تأمین نور طبیعی مساحت پنجره ها نسبت به کف جایگاه، 5 تا 7 درصد در نظر گرفته می شود. در پنجره ها به جای شیشه ( به دلیل داشتن اکسید سیلیس و در نتیجه جذب بعضی از امواج نور) بهتر است از طلق های پلاستیکی استفاده نمود. برای تأمین نور مصنوعی در شب یک لامپ 100 وات برای هر 46 متر مربع و یا در هر45 متر طول یک لامپ 100 وات نصب می شود .


سیستم های استقرار گوسفند

جایگاه باز :
این جایگاه فاقد دیوار های جانبی بوده و از چهار طرف باز و مسقف می باشد و در مناطق گرم( خشک، مرطوب) که فصول گرمای طولانی دارند مناسب است .
جایگاه نیمه باز :
جایگاه نیمه باز دارای سه دیوار جانبی بوده و سمت جنوبی آن کاملاً باز می باشد و در برای مناطق معتدل که فصل سرمای طولانی ندارند مناسب است . در جایگاه های باز و نیمه باز فضای لازم برای هر رأس دام را بیشتر از جایگاه بسته در نظر می گیرند. عرض قسمت مسقف جایگاه با توجه به اهمیت تهویه، تابش آفتاب تا عمق جایگاه و کاهش هزینه ساخت نبایستی زیاد باشد( 7- 5 متر )ولی حول جایگاه باید زیاد (13- 11 متر) بوده و قسمت باز آن پشت به بادهای دایمی ساخته شود.در مناطق گرم برای جلوگیری از تابش حرارت شدید خورشید ارتفاع سقف از کف 5/3 متر با شیب 30 درجه در نظر گرفته می شود. در نیمکره شمالی شیب سقف به سمت پشت آغل می باشد .
جایگاه بسته ( آغل):
این آغل دارای چهار دیوار جانبی است و توسط درب و پنجره ها به فضای آزاد راه پیدا می کند و برای مناطق سرد سیر با فصول طولانی مناسب است .


مشخصات ساختمان جایگاه

کف جایگاه
کف جایگاه باید بادوام، خشک و غیر لغزنده باشد تا بتوان آ را به آسانی ضدعفونی نمود. کف جایگاه را به شکل معمولی و یا نرده ای می توان احداث نمود .
الف) معمولی: بر خلاف کف نرده ای، بدون ایجاد فواصل، تمام کف جایگاه محکم و به هم پیوسته می باشد. مساحت لازم برای آغل با کف معمولی را حداقل باید 25/1 متر مربع برای هر رأس گوسفند داشتی در نظر گرفت. پوشش کف می تواند آجر، آسفالت، بتون، سنگ و یا بدون پوشش (خالی) باشد. معمولاً بیشتر مراکز مدرن پرورش گوسفند به ویژه در مناطق مرطوب از بتون برای پوشش کف جایگاه استفاده می کنند. برای شستشو و خروج مایعات از جایگاه، شیب کف در حدود 2 تا 3 درصد توصیه می شود
ب)نرده ای: در این نوع جایگاه فاصله بین هر دو نرده 2 سانتی متر و عرض هر نرده 5 سانتی متر می باشد. این نوع کف در کنترل انگل های داخلی، کنترل بهتر جایگاه، کاهش حشرات، عدم بو و عدم احتیاج به بستر مؤثر است.
تعداد دام ها در آغل های با کف نرده ای نباید از حد معینی ( حدود 100 رأس میش و یا 500 بره از شیر گرفته شده) تجاوز کند .

مساحت مفید کف آغل به ازای هر رأس دام
نوع حیوان مساحت( متر مربع)
میش 20/1
میش و بره آن 60/1
قوچ 80/1
بره تا پایان دوره شیرخوارگی 50/0- 40/0


سقف جایگاه
سقف جایگاه حتی المقدور باید سبک، نفوذ ناپذیر و عایق حرارت باشد و از ایجاد سقف های هادی حرارت مانند حلبی و آهن باید خود داری کرد زیرا

این گونه سقف ها به شدت گرما و سرما را منتقل می کنند و به ویژه در تابستان، گرمای شدید تولید می نمایند که برای گوسفند بسیار آزار دهنده است
ارتفاع سقف جایگاه هر قدر بیشتر باشد هوای بیشتری را دریافت می کند. به طور کلی در مناطق سردسیر، معتدل و گرمسیری ارتفاع جایگاه به ترتیب 7/2 ، 3 و 5/3 متر توصیه می شود .


ملزومات و تجهیزات جایگاه

آخور
مساحت آخور مورد نیاز برای هر رأس گوسفند معادل یک چهارم (25 درصد) فضای لازم در جایگاه می باشد. در احداث آخور با توجه به سن و جثه گوسفند ارتفاع، عمق و عرض آن مورد توجه می باشد. در بالای آخور معلف ها (علف خور ) کار گذاشته می شود که معمولاً نرده ای است.

الف) آخور یک طرفه: ارتفاع مناسب جلو آخور برای میش های داشتی معادل 45-40 سانتی مترو ارتفاع دیواره پشتی آخور 70-60 سانتی متر است. پهنای مفید آخور 35 و در قسمت فوقانی 50 سانتی متر است. عمق مفید آخور 25 سانتی متر و عرض لبه آخور در جلو حداکثر 15 سانتی متر و به شکل گرده ماهی توصیه می شود. طول مفید آخور برای هر رأس میش 40-35 سانتی متر می باشد. برای شستشوی آخور در هر 5 متر طول آخور محلی برای خروج آب در نظر گرفته می شود .

ب) آخور دو طرفه: معمولاً آخور های دو طرفه در وسط آغل و بهار بند احداث می شوند و تفاوت آن ها با آخور های یک طرفه عرض آنها می باشد

آبشخور
آب مورد نیاز برای شرب هر رأس گوسفند در روز به تولید دام، نوع تغذیه و شرایط آب و هوایی بستگی دارد. معمولاً برای هر 15 رأس گوسفند، یک آبشخور به طول 45 سانتی متر در نظر گرفته می شود. بهترین درجه حرارت آب شرب 12-9 درجه سانتی گراد است. به معمول مقدار آب مورد نیاز گوسفند سه برابر مقدار ماده خشک جیره است. در گوسفند و بز مقدار

آب مصرفی در دوران آبستنی( به ویژه در اواخر آبستنی) و همچنین در دوران شیردهی ( به ویژه در ماه اول شیردهی) افزایش می یابد. نیاز دام های جوان به آب نیز به طور نسبی بیشتر از حیوانات بالغ است.

ابعاد مناسب برای آبشخور
ابعاد طول (سانتی متر)
عرض(آبشخور یک طرفه) 50-40
عرض(آبشخور دو طرفه) 60
ارتفاع 40-35
عمق 30
طول مفید برای هر رأس 3



بهاربند:

بهاربند به منزله حیاط آغل می باشد. بهتر است با دیواره یا نرده به ارتفاع 150-130 سانتی متر حصار کشی و تقسیم بندی شود. در مناطق سردسیر و معتدل به ازای هر رأس میش در بهاربند 5/2 متر مربع فضا در نظر گرفته می شود . این مقدار فضا در مناطق گرمسیر به 3 متر مربع افزایش می یابد بهاربند در مناطق سردسیر و معتدل رو به جنوب احداث می شود و در مناطق گرمسیر در جهات غیر از جنوب مناسب تر است.



ساختمان و لوازم مبارزه با انگل های خارجی

الف) حمام ضد کنه ب) پخش یا اسپری ج) دوش
بهترین روش مبارزه با انگل های خارجی حمام ضد کنه است زیرا زمان بیشتری برای نفوذ و تا ثیر ماده ضد عفونی کننده در این روش وجود دارد .ساختمان حمام صند کنه از چهار قسمت تشکیل می شود
1- قسمت نگهداری گوسفند (قسمت انتظار): کف این قسمت بهتر است سیمانی باشد . قیفی شکل بودن این قسمت هدایت گوسفندان را به حمام تسهیل خواهد نمود.
2- قسمت راهرو یا گذرگاه : راهرو را به طول 3 تا 5 متر و به عرض 60 و عمق 20 سانتی متر می سازند و آن را پراز آب می کنند تا ضمن نظافت از آلودگی سریع حمام ممانعت شود.
3- حوضچه حمام : ارتفاع یا عمق مناسب حمام 50/1 -30/1 متر است. محل ورودی حوضچه شامل 5-4 ردیف پله به ارتفاع 5 سانتی متر وبا شیب تند احداث می شود تا دام هنگام ورود با سر در محلول وارد گردد و تمام بدن حیوان آغشته به محلول ضد عفونی (گاما توکس)شود ولی در قسمت خروجی پلکان با شیب 25 درجه احداث می شود. حوضچه را ذوذنقه ای شکل می سازند تا داروی کمتری مصرف شود. حداقل طول حوضچه 3-5/2 متر است. عرض مناسب حوضچه در قسمت فوقانی 80-60 سانتی متر (متوسط 70 سانتی متر) و در کف 30 سانتی متر است. این عرض مانع از بازگشت حیوان در طول مسیر می شود .
4- قسمت خشک شدن یا استراحتگاه :
در این قسمت دام ها به مدت 10 دقیقه نگهداری می شوند تا باقیمانده محلول به حوضچه بازگردد.
در هنگام حمام دادن دام ها باید نکات زیر مورد توجه قرار گیرد:
از حمام دادن دام های بیمار و ضعیف خودداری شود. دام ها در هنگام حمام دادن نباید تشنه باشند. حمام دادن در هوای گرم و ملایم انجام شود. دام ها را نباید قبل از حمام دادن بیش از حد تغذیه نمود. حمام دادن دام ها بهتر است با سمپاشی جایگاه همزمان باشد. در هر سال حمام دادن قبل از پشم چینی( اواسط بهار) و قبل از فصل آمیزش (اواخر مرداد) انجام شود. حمام دادن بهتر است چند روز بعد از پشم چینی دام ها انجام شود. طول مناسب تار های پشم در زمان حمام 3 سانتی متر می باشد. با این حال حمام دادن قبل از پشم چینی علاوه بر نیمه شور نمودن پشم، سبب از بین بردن انگل ها و افزایش مدت نگهداری آن می شود .

نقش پرورش گوسفند در زندگی

1) رابطه پرورش گوسفند و انسان
مروری در تاریخ کهن و بررسی زندگی بشر نشان دهنده این واقعیت است که برای ادامه حیات انسان مجبور به مبارزه با بعضی از حیوانات و زندگی مسالمت آمیز با گروه دیگری از آنها بود.
انسان اولیه در جنگلها با شکار حیوانات مختلف واستفاده از گوشت آنها شکم خود را سیر نموده از پوست آنها برای خود لباس تهیه می کرد. در دورانهای بعد بتدریج انسان توانست بعضی از حیوانات را تحت مدیریت خویش در آورد و یا در نزدیکی محل زیست خود نگهداری نماید. پس از تلاش فراوان طی قرون متمادی انسان توانست بعضی از حیوانات وحشی را اهلی نماید. اهلی کردن حیوانات در تاریخ حیات انسان بسیار مهم و بلکه به جرأت می توان گفت: برگ زرین تاریخ حیات انسان را تشکیل می دهد. گوسفند یکی از نخستین حیواناتی است که بدست بشر اهلی شده است .
2)جایگاه گوسفند داری در اقتصاد کشاورزی
تولیدات کشاورزی به دو شاخه ی محصولات گیاهی ودامی تقسیم میشود. گوسفند در مقایسه با سایر دام ها مثل گاو، خوک، بز و طیور از مزایایی چون کم توقع بودن در برابر مواد غذایی و مقاومت به شرایط آب و هوایی سخت و عدم نیاز به جایگاه گرانقیمت و قدرت راهپیمایی طولانی بهره مند است. از طرف دیگرگوسفند قادراست از پس چرای غلات و صیفیجات و مراتع کوهستانی و جنگلی و یا علفزارهای دشتی و مراتع مصنوعی و زمینهای آیش و گیاهان اطراف کانالهای آبیاری و حوضچه های پرورش ماهی به نحو احسن بهره برداری نماید. به همین سبب در بعضی از مزارع پرورش ماهی برای تمیز کردن کانالهای آب از علفهای هرزاز چراندن گوسفند استفاده می کنند و نیز یکی از بهترین روش های مبارزه با آفات نباتی که بر روی گیاهان حاشیه مزرعه زمستان گذرانی می کنند، چرای پاییزه گوسفندان می باشد . گوسفند حاضر است تحت شرایط اقلیمی به حیات
و تولد خود ادامه دهد، در حالیکه گاو قادر نیست .
سهولت مدیریت در تغذیه و نگهداری گوسفند، تولید محصولات مختلف و زادآوری نسبتاً زیاد موجب شده که این گونه حیوانی تقریباً در همه ی کشورها یافت شود. کم توقعی در برابر کیفیت غذا، مقاومت به پارازیت ها و بیماری ها، مقاومت به سرما و قدرت راهپیمایی طولانی باعث شده که داشتن چنین صفاتی برای دامداران کشورهای جهان سوم کمال مطلوب بشمار میرود ، زیرا با سرمایه ی نسبتاً کم و با نگهداری تعداد معدودی گوسفند می توانند به محصولات دامی مورد نیاز خانواده خود دست یابند و مازاد آنرا بفروشند،همچنین گوسفندان مزایای دیگری نیز دارند که آنها را بسیار مورد توجه کشاورزان قرار داده است که عبارت اند از :
1)هزینه سرمایه گذاری برای هر رأس گوسفند کمتر از دام های بزرگتر است.
2)برگشت سرمایه در گوسفند داری به دلیل کوتاهتر بودن دوره آبستنی (148روز) نسبت به گاو سریعتر است.
3)گوسفند،گوشت و پشم تولید میکند و سالانه یک تا سه بره به دنیا می آورد.
4)خود را بسیار آسانتر از گاو با غذاهای فصلی وخشکسالی وفق می دهد و کمتر از گاو به آب نیاز دارد.
در کشورهایی که تولید محصولات زراعی کم و یا محدود است، نگهداری چند رأس گوسفند می تواند منبع در آمد با اطمینانی برای خانواده روستایی بشمار آید.



هدف پرورش

شرط اول موفقیت هر دامپرور درامر اصلاح نژاد برای بهبود بخشیدن میزان تولیدات دام های او تعیین برنامه و هدف پرورش می باشد. بدین معنی که هر دامپرور موظف است مطابق شرایط اقلیمی و اقتصادی موجود جهت پرورش و نگهداری هر نوع دامی برای خود هدفی ایده آل که چه در زمان حال و چه در آینده حداکثر انتظارات اقتصادی را تأمین نماید تعیین کند. بدیهی است که در هر هدف پرورش،بالا بودن میزان تولید از نظر کمی و بهتر نمودن فراورده های حیوانی از نظر کیفی در هر نسل مستتر است.
در مورد گوسفند نیز مطابق شرایط طبیعی و اقتصادی مختلف جهان هدف های مختلفی جهت پرورش و نگهداری این حیوان تعیین شده است. مثلاً در مناطقی که منظور اصلی تولید پشم می باشد سعی میشود نژاد های مستعدی در این زمینه پرورش داده و در امر انتخاب نیز بیشتر، افرادی مورد استفاده قرار می گیرند که این هدف را تأمین کنند، یا در مناطقی که گوشت از نظر اقتصادی دارای اهمیت می باشد، سعی می شود بیشتراز نژادهایی بهره برداری شود که از نظر سرعت رشد، بازده غذایی و کیفیت گوشت کاملاً
رضایت بخش باشد.
.
اصولاً در پرورش گوسفند، سلامت و بنیه عمومی، قدرت تولید مثل، قدرت تحرک و راهپیمایی و بازده غذایی چهار رکن عمومی و اساس هدف پرورش را تشکیل داده و میزان تولید پشم(با توجه به صفات مربوطه به تولید پشم)
و همچنین میزان تولید گوشت(افزایش وزن روزانه، بازده غدایی و کیفیت گوشت) و بالاخره میزان تولید شیر بر حسب موقعیت اقتصادی بترتیب درجه اهمیت صفاتی هستند که در برنامه هدف پرورش گنجانده می شوند .


سیستم های پرورش گوسفند


روش های پرورش گله های داشتی

روش پرورش گوسفند نژاد خالص(Pure breeding)
محصول اصلی روش پرورش نژاد خالص قوچ می باشد. قوچ های حاصل از
این روش به کسانی که از روش پرورش گوسفند در مزرعه و یا از روش آمیخته گری استفاده می نمایند فروخته می شود. این روش به منظور حفظ نژادهای خالص محلی مورد استفاده قرار می گیرد. عمده ترین مشکل در گله های خالص بروز بعضی از نارسایی های حاصل از همخونی در گله است که می توان با خرید قوچ از گله های هم نژاد این مشکل را رفع نمود .






پرورش گوسفند به روش چرای آزاد

از این روش که به نام روش غیر متمرکز و یا متحرک نیز خوانده می شود در مناطقی استفاده می گردد که از آب و هوای معتدل بر خوردار و در مجاور مراتع وسیع و پربار واقع شده باشد. این روش بیشتر در مناطق عشایری ایران استفاده می گردد. شکل دیگری از روش فوق پرورش به صورت چرای نیمه آزاد است. از مزایای عمده این روش آن است که می توان به طور متوسط در سال دو یا سه مرتبه بره تولید کرد. از معایب آن می توان یکنواخت نبودن آبستنی و سن بره ها و در نتیجه مشکل تهیه جیره معقول برای سطوح مختلف گله را نام برد .



روش پرورش گوسفند به روش پرواربندی

در این روش موقعی دام ها به فروش می رسند که به حداکثر رشد (ظرفیت) رسیده باشند. طول مدت پرواربندی به عوامل زیادی نظیر نژاد و جثه دام، نمره وضعیت بدن در شروع پرواربندی، افزایش وزن روزانه، ضریب تبدیل غذا و شرایط بازار بستگی دارد. باید توجه داشت قیمت بره ها 50 تا 70 درصد از کل مخارج پرواربندی را تشکیل می دهد. در بره های پرواری، میزان تولید گوشت تا صد روزگی به حداکثر می رسد و بیشتر از این زمان افزایش وزن روزانه کاهش می یابد و به تدریج بر مقدار تولید چربی افزوده می شود. پرواربندی نژادهای درشت اندام مثل شال و افشاری با صرفه تر از نژادهای کوچک اندام مثل بلوچی، سنگسری و زل است. به هنگام پرواربندی باید دانه های سفت غلات مانند جو را بلغور نمود و سپس به حیوان داد. رعایت این نکته به ویژه در پرواربندی میش های پیر و لاغر ضروری است. به هنگام پرواربندی بره ها، 3تا4درصد مرگ و میر تا پایان دوره پرواربندی منظور می شود که البته این میزان دو برابر مرگ و میر در پرواربندی گوساله است .




انواع پرواربندی

پرواربندی عبارت است از تغذیه دام های نر دارای سن کمتر از یک سال به منظور تأمین سرعت رشد کافی در جهت تولید گوشت که برای مدت زمان و وزن مشخصی انجام می شود. البته در دامپروری سنتی دام های ماده جایگزین، قوچ های پیر و میش های پیر یا قصر برای مدت کوتاهی مورد پروار قرار می گیرند. در این حالت معمولاً دامداران تنها از دانه های غلات و کاه جهت پرواربندی و چاق کردن حیوان استفاده می نماید. ولی به علت اینکه افزایش وزن حاصله در این نوع پرواربندی به صورت چربی است، توصیه نمی شود .

روار بندی بره های شیری

الف) روش معمولی : در این روش از سن دو هفتگی بره ها را علاوه بر شیر مادر به مصرف کنسانتره و علوفه دارای ضریب هضمی و پروتئین زیاد عادت می دهند. در مدت پرواربندی علوفه به صورت آزاد در اختیار بره ها قرار می گیرد ولی مصرف کنسانتره با افزایش سن زیاد می شود. برای کنترل تغذیه بره ها و ممانعت مادر ها از تغذیه با کنسانتره از روش تغذیه خزشی یا(Creep Grazing system) استفاده می نمایند. رشد و نمو این بره ها بستگی زیاد به مقدار و ترکیب شیر مادر دارد. این نوع برهها را پس از سه تا چهار ماه از مادر کاملاً جدا می کنند و در پنج ماهگی که وزن آنها به 40 تا 45 کیلوگرم رسیده است، جهت کشتار به فروش می رسانند .




ب) روش زود از شیر گرفتن (Early weaning) : این روش را پرواربندی کنسانتره ای یا فشرده می نامند. معمولاً بره ها را تا دو هفته تا یک ماه پس از مصر******ف شیر، از مادر جدا می نمایند و با مواد غذایی متراکم با پروتئین زیاد(حدود 18 درصد) تغذیه می کنند. پیش از قطع تغذیه شیر، عادت دادن بره به مصرف جیره پرواری ضروری است. در این شرایط بره ها در سن 5 تا 6 هفتگی روزانه 5/0 کیلوگرم کنسانتره مصرف می نمایند. از این به بعد مصرف کنسانتره را باید کنترل نمود و علوفه پایه را به طور آزاد در اختیار بره ها قرار داد، بره ها در 3 تا 4 ماهگی پروار می شوند. در پرواربندی فشرده احتیاجات نگهداری، میزان مصرف انرژی و مواد معدنی جهت افزایش هر کیلوگرم وزن زنده در حداقل مقدار قابل قبول قرار دارد. به همین دلیل پرواربندی کوتاه مدت در مقایسه با سایر روش ها مقرون به صرفه است .
در روش زود از شیر گیری بره ها، در صورت اجرای برنامه دوباره زایی در گله بهتر است میش را به اصطلاح زودتر خشک نمود تا برای یک دوره تولیدی دیگر آماده شود و در غیر این صورت بهتر است شیر مادر را دوشید و به صورت اولیه یا فرآورده های شیر به فروش رسانید .
ج) پرواربندی با شیر(بره های شیر پرو) : در این نوع پرواربندی بیشتر مواد مغذی مورد نیاز بره از طریق شیر ار مادر و یا جانشین شیر تأمین می گردد و بره ها در وزن 20-10 کیلوگرم کشتار می شوند. در کشورهای اروپایی به آنها بره های سفید می گویند .


پرواربندی در مرتع

در این روش بره یا بزغاله از شیر گرفته شده را در چراگاه مصنوعی یا طبیعی خوب و غنی می چرانند و شب ها کمی کنسانتره می دهند. معمولاً بره های متولد اواسط پاییز و اوایل زمستان را بیشتر با این روش به پروار بسته و تا آخر تابستان به کشتار می فرستند .



پرواربندی زمستانه

در این روش بره یا بزغاله های پاییزه (متولد آذر ماه) و یا آنهایی که فصل چرا را گذرانده ولی هنوز به وزن دلخواه نرسیده، در آغل بسته و با خوراک دستی( علوفه خشک، سیلو و کنسانتره) پروار می کنند. مدت این پرواربندی بستگی به سرعت رشد حیوان دارد. هنگامی که دام به وزن مطلوب رسید و پیش از آن که ذخیره چربی در بدن آغاز گردد پرواربندی را قطع می کنند و آن را به کشتارگاه می فرستند .

روش پرورش گوسفند در مزرعه(Farm flock breeding)

این روش نموداری از روش فشرده (متمرکز ) است که باستثنای مناطق عشایری در بیشتر مناطق روستایی ایران متداول است و با توجه به شرایط منطقه می تواند به سیستم فشرده بر پایه غلات و سیستم خیلی فشرده تقسیم شود. منظور اصلی از این نوع فعالیت در مرحله اول تولید و فروش بره و در مرحله دوم تولید و عرضه پشم است. در کشور ما بیش از 80 درصد جمعیت گوسفند در روستاها و حدود 18 درصد در قالب دامداری عشایری نگهداری می شود و درصد ناچیزی با روش های نوین نگهداری و پرورش می یابند .


اصول تولید گوشت در گوسفند

معیارهای سنجش تولید گوشت:
الف) معیارهای مربوط به رشد:
1) وزن تولد
وزن تولد بره ها در بعضی از مؤسسات در صورتیکه گله کوچک و پرسنل کافی در اختیار باشد، بلافاصله پس از تولد و خشک شدن بره توسط مادر و قبل از خوردن آغور انجام می گیرد. ولی بدین علت که زایش ها در طول 24 ساعت شبانه روز اتفاق می افتد در اغلب مؤسسات حداکثر در فاصله 24-12 ساعت پس از تولد با ترازوهایی با حساسیت 50 گرمی توزین انجام می شود .

2) وزن در 4،3،2،1،ماهگی
وزن در این سنین برای تعیین سرعت رشد بره ها اندازه گیری می شود. در بسیاری از مؤسسات توزین بره ها هر چهار هفته یکبار انجام می گیرد.با استفاده از ارقام حاصل از توزین بره ها با روش اینترپولاسیون وزن در هر دوره سنی و افزایش وزن روزانه محاسبه می گردد.
3) وزن از شیرگیری
وزن از شیرگیری یکی از شاخص های مهم سنجش سرعت رشد و افزایش وزن روزانه بره ها می باشد. برای استاندارد این فاکتور ارقام مربوط به وزن بره ها پس از تصحیح بکار برده می شوند، و بره های غیر هم سن در دوره های مشخص و با هم از شیر گرفته می شوند. مثلاً بره هایی که به فاصله 10 روز متولد شده اند در یک گروه قرار کرفته و در یک روز از شیر گرفته می شوند .


ب) معیارهای مربوط به پروار بندی :
1) افزایش وزن روزانه(گرم):
برای محاسبه این صفت، اختلاف وزن در پایان دوره نسبت به شروع دوره بر تعداد روزهای دوره پروار تقسیم می گردد .

2) بازده غذایی:
مقدار خوراک مصرف شده در دوره پروار به ازای یک کیلوگرم افزایش وزن زنده می باشد .
ج) صفات مربوط به لاشه:
1)وزن لاشه گرم و سرد :
پس ازذبح حیوان و پوست کنی و قطع دست و پا و حذف کله پاچه، دل و جگر و اندرونه آنچه باقی می ماند به نام لاشه گرم توزین می گردد. پس از قرار گرفتن لاشه در سردخانه در دمای 4+ درجه سانتیگراد به مدت 24 ساعت، مجدداً توزین می گردد که به این ترتیب وزن لاشه سرد نیز بدست خواهد آمد .
2) ابعاد لاشه:
بوسیله کولیس مخصوص اندازه گیری لاشه و خط کش طول و عرض بخش های مختلف لاشه محاسبه می شود .

3) تفکیک لاشه و وزن قطعات پر ارزش:
راسته و ران دارای گوشت درجه یک بوده هر قدر طول و عرض و عمق این بخش ها در لاشه بیشتر باشد از ارزش بیشتری برخوردار خواهد بود، در آزمایشهای مقایسه ای، سطح مقطع عضله راسته در محل بین دنده دوازده و سیزده اندازه گیری می شود. دستها و سینه دارای گوشت درجه دو و بالاخره گوشت گردن، میان پهلو و دنده ها را گوشت درجه سه می نامند .

اصول ژنتیکی تولید گوشت:
سلکسیون
در سلکسیون صفات مربوط به تولید گوشت به این نکات توجه می شود.
1)ه زایی زیاد:
نخستین شرط برای افزایش تولید گوشت افزایش میزان بره زایی در گله است. لذا افزایش ماندگاری بره های حاصل تا انتهای دوره پرواره اهمیت می یابد

.
2)رعت رشد مطلوب:
در طی دوره پروار هر قدر میزان افزایش وزن روزانه بره ها بیشتر باشد و یا راندمان غذایی بیشتری داشته باشند عایدات بیشتری تحصیل خواهد شد. برای رسیدن به این هدف لازم است از ژنوتیپهایی که گوشتی بوده، دارای صفات مذکور می باشند استفاده کرد .



3)شه مرغوب:
لاشه هایی که دارای ران ها و راسته بزرگ همراه با درصد چربی و استخوان کمتری باشند مرغوبترند .

انتخاب قوچ ها برای تولید گوشت:
برای انتخاب قوچ یا بره های نر از نظر صفات گوشتی بودن از آزمون نتاج استفاده می شود.



مراقبت های ویژه از گله

مراقبت از بدن و تمیزی:
بهترین روش مراقبت از تمیز ماندن گوسفندان حمام دادن یا شستشوی آنها است که هر چند وقت یکبار بایستی انجام گیرد. البته برای مبارزه با پارازیت های خارجی نیز از حمام دادن حیوان همراه با مواد انگل کش لازم است .

اصول تغذیه گوسفند:


گوسفند از مواد گیاهی مختلف( علوفه خشبی و دانه ها) تغذیه می کنند، با حرکت لبها و قرار دادن برگ گیاهان در بین دندانهای پیش و آرواره بالا آنها را از سطح زمین می چرد و با دندانهای آسیا خرد و نرم می کند و می بلعد و دستگاه گوارش این حیوان قادر است به کمک میکروارگانیسم های موجود در شکمبه، دیواره سلولزی علوفه را هضم و مواد درون سلولی را جذب کند. گوسفند می تواند از مراتع فقیر نیز بهره برداری نموده خود را سیر نماید . قابلیت استفاده از مراتع فقیر به این معنی نیست که برای تولید عالی این حیوان نیازی به جیره خوب ندارند بلکه کمیت و کیفیت علوفه در تولید محصول بسیار مهم است. در صورتیکه از جیره لازم بهره مند نباشند از وزن بدن کاسته می شود و حیوان در برابر بیماری ها حساس خواهد بود و در ضمن میزان تولید محصول نیز کاهش می یابد .


استفاده از گیاهان خود روی مراتع ارزانترین روش تغذیه گوسفند است و عموماً تعلیف این دام بر مبنای چرا از مراتع و چراگاه قرار دارد. در کشور ما نیز مثل بسیاری از دیگر ممالک 90-60 درصد تعلیف گله ها از مراتع تأمین می شود. در فصل زمستان و موقعی که چرا از مراتع مقدور نباشد، گله در آغل بطور دستی تغذیه خواهد شد. در نقاطی که مرتع غنی و پر محصول باشد پرورش گوسفند نیز بسیار پر بازده خواهد بود و می توان از نژادهای گوشتی-شیری و یا گوشتی- پشمی بهره برداری نمود ولی در شرایط فقر مرتع پرورش نژادهای کم توقع بومی یا نژادهای مولد پشم ارجع خواهد بود .

بطور طبیعی گوسفند در هر سال یکبار می زاید و بنابراین جفتگیری،آبستنی،زایش و شیردهی حالات فیزیولوژیک متفاوت این حیوان در طول سال می باشد و در هر حالت حیوان دارای نیاز های غذایی خاصی است و در طول سال چگونگی و مقدار غذای مورد نیاز با سایر مراحل متفاوت خواهد بود. دوره جفتگیری،اوایل آبستنی،اواخر آبستنی،زایش،مرحله شیردهی و دوره خشکی را از مراحل مختلف فیزیولوژیک میش می شمارند . در بهار و پاییز گوسفند از مراتع استفاده می کند و در تابستان از پس چر غلات و مزارع صیفی کاری و در زمستان از سیلو و علوفه خشک و کاه و کنسانتره بهره برداری می نماید. در نژادهای خاورمیانه ای و بعضی از نژادهای آفریقایی و آسیایی به علت وجود تفاوت شدید شرایط اقلیمی(زمستانهای سرد و خشک یا تابستانهای گرم و خشک) که علوفه بقدر کافی در اختیار نیست در طول زمان حیوانات بومی برای اینکه بتوانند شرایط سخت کم غذایی را تحمل کنند در اثر موتاسیون دارای ذخیره چربی در اندام دم (دنبه) شده اند که در فصل فراوانی علوفه انرژی مازاد بر مصرف را بصورت چربی در دنبه جمع می کنند و در شرایط فقر غذایی با ذوب تدریجی آن مقداری از نیاز به آب و انرژی را تأمین می کنند،اکثر نژادهای بومی ایران نیز از این گروه یعنی دنبه دار می باشند .


توجه:

در بدو تولد مهمترین وظیفه چوپان در مورد تغذیه بره های تازه متولد شده، نظارت بر تغذیه کافی بره از مادر در یک ساعت اول زندگی است. اگر بره بلافاصله پس از تولد از آغور تغذیه نکند شانس زنده ماندنش کم می گردد،اغلب بره ها نیم ساعت پس از تولد، خود قادر به تغذیه آغور از مادر می باشند، آغور فقط یک غذای غنی نیست، بلکه حاوی پروتئین های مصونیت دهنده(ایمونوگلوبولینها) است،که موجب انتقال مصونیت از میش به بره می شود .